Zbrodnia i Mit. O powstaniu warszawskim

Powstanie w ogóle nie tylko nie miało żadnego sensu, ale było nawet zbrodnią.
(gen. Władysław Anders)

„Burza w szklance wody”

W ciepły sobotni wieczór, 29 lipca 1944 r., doszło w Warszawie do niecodziennego spotkania. Gen. Tadeusz Bór-Komorowski zobaczył się z przybyłym z Londynu emisariuszem Rządu Polskiego, Zdzisławem Jeziorańskim ps. „Jan Nowak”. „Kurier z Warszawy” uzmysłowił wówczas Komendantowi Głównemu AK sytuację geopolityczną, jaka zarysowała się po konferencji w Teheranie, tj. podział stref wpływów i carte blanche dla Stalina w Europie Wschodniej. Przedstawił także twarde fakty, iż na żadną pomoc ze strony aliantów w razie „bitwy o Warszawę” liczyć nie będzie można. Pomoc Samodzielnej Brygady Spadochronowej gen. Stanisława Sosabowskiego także była wykluczona. Wypowiedział wówczas także znamienne słowa: akcja „Burza” nie będzie miała żadnego wpływu na decyzję aliantów, a dla opinii publicznej świata zachodniego będzie burzą w szklance wody.

Dzień wcześniej wizytę gen. Bór-Komorowskiemu złożyło dwóch wysokich rangą oficerów: płk Emil Fieldorf-Nil i ppłk Ludwik Muzyczka, którzy na piśmie złożyli swój sprzeciw wobec wszczynania powstania w stolicy. Swoją postawę argumentowali czynnikami zewnętrznymi – niechęcią przywódcy ZSRR i dowództwa Armii Czerwonej do jakiejkolwiek pomocy AK – oraz wewnętrznymi – słabości kadrowe, organizacyjne, braki w uzbrojeniu i sprzęcie wojskowym.

Wszyscy politycy i oficerowie Armii Krajowej, którzy podjęli decyzję o wybuchu powstania, mieli pełną świadomość, jak skończyła się akcja „Burza” na Kresach. Wiedzieli, co się stało z żołnierzami, którzy zajęli Wilno czy Lwów i zdekonspirowali się przed Armią Czerwoną.

29 i 30 lipca 1944 r. Radio Moskwa i Radiostacja im. T. Kościuszki (polscy komuniści) nadawały prowokacyjne audycje z apelem o rozpoczęcie walk w stolicy…

Naczelny Wódz, gen. Kazimierz Sosnkowski 3 lipca 1944 r. pisał: powstanie bez uprzedniego porozumienia z ZSRR na godziwych podstawach byłoby politycznie nieusprawiedliwione, zaś bez uczciwego i prawdziwego współdziałania z Armią Czerwoną byłoby pod względem wojskowym niczym innym jak aktem rozpaczy.

W obliczu powyższych faktów, wszelka próba usprawiedliwiania (argumentem niewiedzy o sytuacji zewnętrznej) sprawców wybuchu powstania, takich jak generałowie: Kazimierz Sosnkowski, Tadeusz Bór-Komorowski, Leopold Okulicki, Antoni Chruściel, Tadeusz Pełczyński, czy Delegat Rządu na Kraj Jan Stanisław Jankowski,  jest albo przejawem ignorancji, albo po prostu złej woli.

Bez happy endu

Osobna sprawa, która schodzi nieco w cień przy omawianiu zasadności decyzji o wybuchu powstania, to pytanie, dlaczego nie przerwano tej rzezi? W kilka dni po rozpoczęciu walk – w obliczu braku jakiejkolwiek pomocy – było już wiadomo, że powstanie nie ma najmniejszych szans powodzenia. Komenda Główna AK miała już także świadomość, że na pomoc Armii Czerwonej nie ma co liczyć. Wykrwawienie polskich oddziałów było po prostu na rękę Stalinowi. Walka z punktu widzenia wojskowego i z punktu widzenia politycznego stała się całkowicie bezzasadna. Stała się irracjonalna.

Na jedyną rozsądną decyzję potrafił się zdobyć – niesłusznie nieco zapomniany dziś – płk Antoni Żurowski, dowodzący walkami na Pradze. W szóstym dniu powstania, w sytuacji braku broni, amunicji, widząc niepotrzebne cierpienie ludności cywilnej, podpisał akt kapitulacji. I dzięki temu zaoszczędził życie tysiącom ludzi i uchronił Pragę od wielkich zniszczeń.

Zamiast iść w ślady praskiego dowództwa i skończyć niepotrzebną rzeź cywilów, 12 sierpnia 1944 r. gen. Bór-Komorowski podpisał rozkaz przyjścia stolicy z pomocą, skierowany do oddziałów spoza Warszawy. Wydał tym samym wyrok na swoich żołnierzy. Ani jeden oddział AK nie dotarł do stolicy, za to doprowadził tysiące ludzi do dekonspiracji przed NKWD.

Ponad 200 000 ofiar w ciągu 63 dni. Więcej niż we wszystkich polskich powstaniach od 1794 do 1863 r. Więcej niż ofiar bomby atomowej, zrzuconej na Hiroszimę. Dziennie więcej niż ofiar ataku na World Trade Center…

Świętowanie klęski

Od kilkunastu lat mamy w naszym kraju do czynienia ze swoistym, arefleksyjnym kultem powstania warszawskiego. Co gorsza, kultem zinstytucjonalizowanym. Miejsce należnej zadumy i głębokiej refleksji, także – a może przede wszystkim – politycznej, zastępuje emocjonalno-sentymentalna propaganda. Wśród haseł – „oceny zostawmy historykom” – królują komercyjne wykwity tandetnej kultury masowej w postaci „powstańczych gadżetów”. Czasem można odnieść wrażenie, że te wszystkie koszulki, kubki, breloczki, przypinki, sprzedawane w akompaniamencie hip-hopowych melorecytacji, nie stanowią tylko mass-kulturowego dopełnienia każdej rocznicy, ale z łatwością stają się tanim substytutem poważanej debaty. Swoją drogą, warto zadać pytanie, czy rocznice naszych narodowych klęsk powinniśmy świętować tak hucznie i uroczyście, czy raczej cicho i refleksyjnie?

Nikt nie odmawia powstańcom bohaterstwa. To sprawa oczywista. Nie chodzi jednak o ocenę skali poświęcenia powstańców, lecz o głęboką ocenę decyzji politycznej, jaką podjęli politycy i dowódcy AK. Każdy naród ma nie tylko prawo, ale i obowiązek wyciągać wnioski z nietrafionych decyzji i poniesionych klęsk. Prawo to jednak w sposób rażący jest naruszane we współczesnej Polsce. Mamy oto bowiem do czynienia z sytuacją, kiedy część środowisk politycznych i intelektualnych chce nie tylko zawłaszczyć sobie pamięć o tamtych wydarzeniach, ale także narzucić „moralny” kaganiec myślącym inaczej. Każdemu, kto próbuje w przestrzeni publicznej rozpocząć debatę nt. politycznego sensu tej insurekcji, natychmiast zarzuca się, iż „godzi w pamięć o powstaniu”, czy wręcz „podważa sens heroicznego zrywu”.

Warto pamiętać, że wśród krytyków decyzji politycznej, jaka legła u genezy powstania, byli i są sami uczestnicy tamtych walk. By wymienić tylko Jana Ciechanowskiego, Janusza Kazimierza Zawodnego, czy Jana Kurdwanowskiego, walczących piórem o sprawiedliwą ocenę tamtych wydarzeń. Jak się ma próba kneblowania ust przeciwnikom powstania, przy pomocy argumentu o „powtarzaniu propagandy PRL-u”, wobec twórczości takich postaci jak Władysław Pobóg-Malinowski, Jerzy Łojek, czy Paweł Wieczorkiewicz?

W stronę mitu

Osobna sprawa to próba tworzenia przez niektóre kręgi intelektualne obrazu „powstania zwycięskiego”. „I to nie tylko moralnie, ale materialnie i politycznie” – jak napisał jeden z czołowych mitotwórców tej insurekcji. Zabieg to niebezpieczny, uciekający od świata realnego, w miejsce faktów stawiający symulakry. Pokrętna filozoficzna argumentacja, odwoływanie się do zbiorowych emocji, granie na narodowych nastrojach stopniowo zaciera granicę między światem rzeczywistym, a jego przedstawieniami. Wyobrażenie i mit stają się bytem realnym. W tym momencie bezzasadna staje się jakakolwiek rzetelna debata. Mitologizacja zbiorowej pamięci, jaka dokonuje się na naszych oczach, zastępuje potrzebę narodowej refleksji nad własną przeszłością, która jest niezbędna dla podejmowania właściwych decyzji w przyszłości. Mit staje się blokadą nie tylko w odniesieniu do przyszłości, ale i przestaje pozwalać na czerpanie z bogactwa przeszłości. A przecież chodzi o to, aby zakończonej tradycji dać ostatnie słowo i zachować klucze do spalonych domów, parafrazując Reinholda Schneidera.

Na koniec trudno także nie poruszyć kwestii swoistego dyktatu ortograficznego, jaki rozprzestrzenił się w większości mediów. Nazwa insurekcji warszawskiej musi być pisana obowiązkowo majuskułą. Koniec kropka. Inaczej to „obraza pamięci”. A przecież zasady języka polskiego są w tej sprawie jasne. Nazwy powstań piszemy z małej litery. W wyjątkowych sytuacjach, chcąc nadać formie pisanej szczególny patos, można je pisać literą wielką. Problem w tym, że w Polsce patos staje się wszechobecny…

Sens dyskusji

Dyskusja o sensie powstania warszawskiego jest potrzebna. Dyskusja rzetelna. Odrzucająca łatwy sentymentalizm i fałszywy ultramoralizm. Tylko taka postawa, która dąży do rzetelnej oceny powstania, w tym sensu jego wybuchu, może stać się prawdziwym kluczem do prowadzenia polityki realnej. W przeciwnym razie dostaniemy do ręki co najwyżej wytrych i nie do polityki realnej, a co najwyżej polityki życzeniowej.

***

Tekst został zamieszczony pierwotnie w Internecie 1 sierpnia 2011 r.

4 myśli na temat “Zbrodnia i Mit. O powstaniu warszawskim

  • 1 sierpnia 2019 o 21:22
    Permalink

    Piękne są te komentarze zarówno Pani Teresy jak i Pana Jarosława – który choć w swojej wymowie nieco krytyczny, to jakże ciekawy i patriotyczny. Byłoby cudownie, żeby każdy z nich został przeczytany przez tych, którzy pokuszą się o przeczytanie artykułu. Co do samej treści artykułu zgadzam się zarówno z Panem Jarkiem jak i z samym autorem. Może to nie jest odpowiednia pora do przedstawiania faktów,…, ale może też nie ma bardziej odpowiedniej. Młodzi Polacy już coraz mniej chętnie sięgają do faktów, a te z kolei zostają coraz częściej zmieniane i interpretowane stosownie do obecnej sytuacji politycznej w UE. Dzisiaj jest szansa, że ktoś przy okazji tej rocznicy ten artykuł przeczyta, może skłoni go on do refleksji, może sięgnie do faktów historycznych i zagłębi się w opracowaniach, a może po prostu zapamięta to co w nim najsmutniejsze. Tak czy owak, bohaterstwo powstania nie ma w sobie równych ale żyjemy tu i dzisiaj i musimy wszyscy dążyć do tego, abyśmy nigdy nie musieli dokonywać właśnie takich wyborów i ginąć tak ofiarnie ze świadomością, że idziemy na rzeź w imię wartości, które mogliśmy wywalczyć inaczej ,mniej ofiarnie, mniej patetycznie, mniej bezsensownie – może nie tak bohatersko ale za to z odwagą daną wówczas, gdy inni szydzą, kpią i niweczą dokonania potomnych. Obyśmy z tych tragicznych doświadczeń historii potrafili wyciągnąć właściwe wnioski, obyśmy odrobili tą lekcję na tyle solidnie, że zapadnie w pamięć i nie pozwoli się zdewaluować.

    Odpowiedz
  • 1 sierpnia 2019 o 14:20
    Permalink

    Z pewnością ten artykuł jest świetną analizą pamiętnych wydarzeń pod względem polityczno strategicznym. Tyle tylko, że jest to analiza dokonana przez specjalistę po 75 latach, w warunkach spokoju, gdy żadne bomby nikomu na głowę nie spadają. Zgadzam się z autorem, że takie rozważania trzeba przeprowadzać, ale w ramach studiów historycznych, a nie w dniu zasługującym na uczczenie pamięci warszawskich powstańców. Tak się składa, że niejednokrotnie miałem okazję rozmawiać z czynnymi uczestnikami walk powstańczych w Warszawie i dlatego wiem, jak wielka była determinacja wielu tysięcy młodych ludzi, aby stanąć do boju z hitlerowskim terrorem. I stanęli !! I nie po to, aby ktokolwiek po 75 latach uprawiał dywagacje, czy było warto, czy też nie. Oddajmy bez komentarzy hołd tym, którzy szli do tak nierównego boju, niemal na pewną śmierć z wiarą i nadzieją.
    Przerażają mnie i bulwersują słowa zawarte w jednym z komentarzy na Bastionie, zwłaszcza w słowach – ” …….jadę ulicami Bora Komorowskiego i Okulickiego, których nazwiska powinny przepaść w czeluściach piekła”. Takie haniebne słowa mogą wypowiadać ludzie nie mający najmniejszego pojęcia, w jak trudnych warunkach były wtedy podejmowane decyzje o charakterze strategicznym, niezależnie od tego, czy były słuszne, czy błędne.
    A na koniec : utkwiły mi w pamięci słowa młodego niemieckiego oficera (dowódcy niemieckiego czołgu) piszącego do swojej matki list w 1944 roku na temat powstańców warszawskich ( ten list przypadkowo znalazł się w Niemczech). Zacytuję drobne fragmenty – “…..mamo, trzeba było widzieć, jak oni walczyli. ……to nie my, lecz oni byli prawdziwymi zwycięzcami”
    Ten oficer niedługo potem zginął w walkach z armią czerwoną, ale przedtem napisał do swojej matki prawdę. Bo przecież wielu z powstańców zostało zabitych, ale nigdy ne zostali pokonani. I skoro o tym mówi cały świat, to niech też wspominają to Polacy.

    Odpowiedz
  • 1 sierpnia 2018 o 10:27
    Permalink

    Polacy potrzebują rozsądnych, mądrych polityków i decydentów, takich którzy nie będą nas narażać na szwank i nie pozwolą na dalsze unicestawianie Narodu Polskiego. Takich ludzi musimy dopiero doprowadzić do władzy. Ale do tego trzeba siły…. młodzieży. Która tak jak powstańcy poświęcając swoje życie za wolną Polskę….. poświęci trochę czasu na poważne sprawy przed komputerem …

    To że dzisiaj Polska istnieje jako Państwo to skutek działań niepodległościowych przeszłych pokoleń Polaków i milionów poległych za Wolną Ojczyznę! Ludzie w przerażeniu, upadlani w obozach, na zsyłkach, w okopach, ukrywajac się po lasach, po śmierdzących kanałach, walczyli i poświęcali swoje życie dla przyszłych pokoleń Polaków, po to abyśmy MY dzisiaj byli wolnym narodem i mieli swoje własne Państwo – Polskę!

    W grobach się teraz przewracają jak widzą że my oddajemy nasz kraj, nasze Państwo Polskie po kawałeczku i bezoporowo w zarządzanie obcym którzy wkrótce nas wyniszczą! Większość młodych Polaków (nieświadomych, a niektórzy z nich są zbyt leniwi) nie interesuje się polityką i nic nie robią aby zapobiec czekającemu ich zniewoleniu i nadchodzącej utracie niepodległości Polski…. A wystarczyłoby tak niewiele… choćby poświęcenie jednej godziny tygodniowo na promocję tej strony internetowej (smsem, facebookiem, tweeterem, itp.) poprzez którą zbiera się nasza przyszła POLSKA kadra polityczna… Czy zdążymy się zebrać i przejąć władzę zanim utracimy definitywnie Niepodległość?

    Cóż… młodzi obudzą się jak będzie już za późno. Taką już mamy narodową charakterystykę że wolimy ginąć bohatersko w imprezach w których i tak z gruntu nie mamy szans wygrać zamiast jednoczyć się i działać kiedy jest na to czas… czyli teraz.

    Wielu młodych tego niestety nie rozumie że jesteśmy w stanie wojny – wojny informacyjnej która jest trudno dostrzegalna… W przeszłości terenem walki partyzanckiej były lasy a narzędziem karabin… dziś terenem walki jest informacyjna przestrzeń internetowa i medialna… narzędziem zaś walki jest komputer i klawiatura… tylko jakoś ta nasza polska młodzież się do tej walki nie garnie…. podczas gdy obce państwa wydają miliardy aby tworzyć tzw. internetowe armie troli, Polska pod obecnymi rządami korporacyjnymi, z wiadomych przyczyn takiej armii nie ma…. Może czas aby nasza polska młodzież ruszyła z własnej inicjatywy w internetowy bój?

    Odpowiedz
    • 1 sierpnia 2019 o 10:16
      Permalink

      Młodzi się nie obudzą. Wyjadą za granicę, bo tak “łatwiej”. Bardziej europejsko i awangardowo … do czasu …
      Przy okazji podkreślę, że jeszcze nigdy nie czytałem tak kapitalnego artykułu na ten temat. Czapki z głów dla dr.
      Rzeczą która mnie nakbardziej denerwuje, jest to, że codziennie w drodze do pracy i z jadę ulicami Bora-Komorowskiego i Okulickiego, ktòrych nazwiska powinny przepaść w czeluściach piekła.

      Odpowiedz

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.